جراحی قاعده جمجمه: انواع و کاربردهای که باید بدانید

جراحی قاعده جمجمه یکی از دقیق‌ترین جراحی‌های مغز و اعصاب است که در ناحیه‌ای بسیار حساس از بدن انجام می‌شود. جایی که مغز، اعصاب بینایی، شنوایی و عروق مهم به هم نزدیک هستند. این ناحیه مانند مرکز فرماندهی بدن عمل می‌کند و کوچک‌ترین اختلال در آن می‌تواند عملکرد بدن را تحت تاثیر قرار دهد. در سال‌های اخیر پیشرفت تکنولوژی و روش‌های نوین مانند جراحی اندوسکوپیک قاعده جمجمه باعث شده بیماران بتوانند با برش‌های بسیار کوچک‌ و دوران نقاهت کوتاه‌ نتایج موفق‌تری از درمان به دست آورند. اما نکته مهم اینجاست که موفقیت در چنین جراحی‌های ظریفی تنها به‌دست جراحان فوق تخصص و باتجربه ممکن است.

دکتر ابوالحسن ارتیاعی از برجسته‌ترین جراحان مغز و اعصاب است که با سال‌ها تجربه در انواع جراحی‌های قاعده جمجمه توانسته است نتایج چشمگیری در درمان بیماران به دست آورد. مهارت بالا و استفاده از روش‌های به‌روز جهانی نام ایشان را به یکی از معتبرترین گزینه‌ها برای انجام جراحی‌های حساس قاعده جمجمه تبدیل کرده است. اگر می‌خواهید جراحی قاعده جمجه را را با عوارض کمتر و موفقیت بیشتری تجربه کنید می‌توانید به کلینیک دکتر ابوالحسن ارتیاعی مراجعه کنید.

قاعده جمجمه در کجا قرار دارد؟ 

قاعده جمجمه Skull Base بخش پایینی جمجمه است که مانند سکوی نگهدارنده‌ی مغز عمل می‌کند. این ناحیه در واقع مرز بین مغز و سایر اندام‌های سر و گردن است و از جلو تا عقب جمجمه امتداد دارد. به زبان ساده‌تر اگر جمجمه را مانند یک کاسه در نظر بگیریم، قاعده جمجمه کف این کاسه است و مغز بر روی این قسمت قرار دارد و از طریق سوراخ‌ها و کانال‌های ظریفی که در آن وجود دارد. اعصاب مغزی، عروق خونی و مسیرهای ارتباطی از مغز به سایر اندام‌ها (مثل چشم، گوش، بینی و گردن) عبور می‌کنند.

علائم ناهنجاری در قاعده جمجمه

ناهنجاری‌ها یا ضایعات در قاعده جمجمه می‌توانند علائم بسیار متنوعی داشته باشند، زیرا این ناحیه در تماس مستقیم با اعصاب مغزی، عروق خونی و بخش‌های حیاتی مغز است. هرگونه فشار، تومور، التهاب یا نشت در این ناحیه می‌تواند عملکرد سیستم عصبی را مختل کند. علائم ناهنجاری‌های قاعده جمجمه همیشه یکسان نیستند و بسته به محل دقیق ضایعه (قدامی، میانی یا خلفی) متفاوت‌ هستند. برخی از علائم ناهنجاری در قاعده جمجمه عبارتند از:

• کاهش یا از بین رفتن حس بویایی (آنوسمی) در اثر آسیب بخش قدامی قاعده جمجمه
• تاری دید یا دوبینی، در اثر فشار بر عصب بینایی
• افتادگی پلک یا حرکات غیرطبیعی چشم‌ها 
• کاهش شنوایی یا وزوز گوش 
• بی‌حسی صورت یا دردهای عصب سه‌قلو (تری‌ژمینال)
• نشت مایع مغزی نخاعی از بینی (CSF Leak)
• گرفتگی یا خونریزی مکرر بینی
• احساس فشار یا سنگینی در پشت چشم‌ها یا پیشانی
• اختلال در بلع (دیسفاژی)
• تغییر صدا یا خشونت صدا
• اختلال در حرکت زبان یا انحراف آن به یک سمت
• سرگیجه و عدم تعادل هنگام راه رفتن
• حالت تهوع و استفراغ مکرر
• ضعف عضلات صورت یا اندام‌ها
• تشنج یا اختلال هوشیاری
• تغییر رفتار یا اختلال شناختی
• افزایش فشار داخل جمجمه (ICP) که می‌تواند با تهوع و تاری دید همراه باشد

جراحی قاعده جمجمه چیست؟ 

جراحی قاعده جمجمه یکی از پیشرفته‌ترین و حساس‌ترین شاخه‌های جراحی مغز و اعصاب است که برای درمان ضایعات، تومورها، نشت مایع مغزی نخاعی و سایر ناهنجاری‌هایی که در پایه یا کف جمجمه (Skull Base) قرار دارند انجام می‌شود. قاعده جمجمه ناحیه‌ای بسیار پیچیده است که در عمق سر و در مجاورت ساختارهای مهم مانند مغز، اعصاب بینایی، اعصاب شنوایی، عروق خونی اصلی (کاروتید و ورتبرال) و سینوس‌های مهم قرار دارد. بنابراین هرگونه جراحی در این بخش نیازمند تجربه، دقت بالا و مهارت در جراحی میکروسکوپی و اندوسکوپیک است. هدف اصلی این جراحی برداشتن یا ترمیم ضایعاتی است که در ناحیه پایه جمجمه قرار دارند، بدون اینکه به ساختارهای حیاتی اطراف مغز و اعصاب آسیب وارد شود.

کاربرد جراحی قاعده جمجمه

جراحی قاعده جمجمه (Skull Base Surgery) یکی از دقیق‌ترین انواع جراحی‌های مغز و اعصاب است که هدف آن درمان تومورها، آسیب‌ها یا ناهنجاری‌های ساختاری در ناحیه قاعده جمجمه است. این جراحی در واقع برای دسترسی به مناطقی انجام می‌شود که در عمق جمجمه و در مجاورت مغز، اعصاب بینایی، شنوایی و عروق اصلی قرار دارند، نواحی‌ از مغز که با روش‌های معمول جراحی قابل دسترسی نیستند. مهم‌ترین کاربردهای جراحی قاعده جمجمه شامل:

درمان تومورهای قاعده جمجمه

بیشترین و اصلی‌ترین کاربرد این جراحی برداشتن تومورهای خوش‌خیم یا بدخیم است که در پایه جمجمه رشد می‌کنند. مننژیوم‌ها (Meningioma)، شوانوما (Schwannoma) مانند نوروم آکوستیک (تومور عصب شنوایی)، کرانیوفارنژیوم‌ها (Craniopharyngioma)، تومورهای هیپوفیز و پاراسلار و کوردوما (Chordoma) و کندروسارکوم از تومور‌هایی هستند با جراحی قاعده جمجمه درمان خواهند شد. جراح باید تومور را بدون اینکه آسیبی به بافت‌های دیگر وارد شود از بین ببرد.

ترمیم نشت مایع مغزی نخاعی (CSF Leak)

در برخی بیماران به‌دلیل ضربه، تومور مغزی یا جراحی قبلی مایع مغزی نخاعی از بینی یا گوش نشت می‌کند. جراحی قاعده جمجمه مخصوصا به روش اندوسکوپیک از راه بینی برای ترمیم این سوراخ‌ها و جلوگیری از عفونت‌های خطرناک مغزی استفاده می‌شود. در این شرایط جراحی می‌تواند بهترین و مناسب‌ترین روش درمانی باشد.

درمان ناهنجاری‌ها و آسیب‌های مادرزادی یا ضربه‌ای

برخی بیماران با ناهنجاری‌های مادرزادی استخوان‌های قاعده جمجمه یا آسیب‌های ناشی از تصادف و شکستگی جمجمه مواجه هستند که در این شرایط جراحی برای بازسازی استخوان‌ها و محفاظت از مغز و اعصاب انجام می‌شود. به همین دلیل ممکن است پزشک تنها با جراحی جمجمه بتواند این مشکلات را درمان کند. 

درمان عفونت‌ها و ضایعات التهابی مقاوم

در موارد نادر عفونت‌های عمیق سینوس‌ها یا قاعده جمجمه می‌توانند به استخوان نفوذ کنند. جراحی قاعده جمجمه در این شرایط برای تخلیه ضایعه و جلوگیری از گسترش عفونت به مغز به کار می‌رود. برخی تومورها از داخل مغز شروع می‌شوند و به قاعده جمجمه گسترش می‌یابند. در این حالت جراحی قاعده جمجمه به دسترسی ایمن به این نواحی عمیق و برداشتن کامل تومور و عفونت کمک می‌کند.

انواع روش‌های جراحی قاعده جمجمه

جراحی قاعده جمجمه با روش‌های مختلفی انجام می‌شود که مدل‌های مختلفی از جراحی قاعده جمجمه انجام می‌شود. دیگر روش‌های این جراحی عبارت‌اند از: 

جراحی آندوسکوپی قاعده جمجمه

جراحی آندوسکوپی قاعده جمجمه یک روش پیشرفته و کم‌تهاجمی برای درمان ضایعات و تومورهای این ناحیه است که با استفاده از آندوسکوپ‌های فیبرنوری و دوربین‌های کوچک با وضوح بالا انجام می‌شود. در این تکنیک جراح می‌تواند از مسیرهای طبیعی مانند بینی یا دهان به ضایعه دسترسی پیدا کند، بدون آنکه نیاز به برش وسیع جراحی یا برداشت استخوان‌های اطراف باشد. این روش برای تومورهای کوچک تا متوسط، ضایعات نزدیک سینوس‌ها و ناحیه پیشانی یا قاعده جمجمه قدامی بسیار مناسب است و به کاهش آسیب به بافت‌های سالم مغز و اعصاب کمک می‌کند. جراحی آندوسکوپی با بزرگ‌نمایی امکان دسترسی دقیق به ضایعه و کنترل خونریزی را فراهم می‌کند.

جراحی میکروسکوپی جمجمه

در جراحی میکروسکوپی قاعده جمجمه جراح با استفاده از میکروسکوپ‌های جراحی پیشرفته و ابزارهای دقیق، قادر است به ضایعه دسترسی پیدا کند بدون آنکه به بافت‌های سالم اطراف آسیب وارد شود. این تکنیک برای ضایعات عمقی یا تومورهایی که نزدیک اعصاب مهم، عروق اصلی یا ساختارهای حساس مغز قرار دارند، بسیار موثر است. جراحی میکروسکوپی، دید فوق‌العاده‌ای برای جراح فراهم می‌کند و امکان کنترل دقیق حین عمل و کاهش عوارض پس از جراحی را به همراه دارد.

جراحی اولتراسونیک قاعده جمجمه

در این تکنیک بافت‌های آسیب‌دیده یا تومور با دقت بالا و حداقل فشار روی بافت‌های سالم مغز برداشته می‌شوند. بدون اینکه به ساختارهای حساس اطراف مانند اعصاب یا عروق مهم آسیب وارد شود. جراحی اولتراسونیک برای ضایعات عمقی و غیرقابل دسترس یا تومورهایی که در مجاورت ساختارهای مهم قرار دارند مناسب است و میزان خونریزی و آسیب جراحی را به حداقل می‌رساند. جراحی اولتراسونیک معمولا با سیستم‌های ناوبری جراحی پیشرفته و میکروسکوپی ترکیب می‌شود تا دقت در عمل بیشتر شود و جراح بتواند کنترل کامل روی محل ضایعه داشته باشد.

جراحی ترمیمی صورت و قاعده جمجمه

جراحی ترمیمی صورت و قاعده جمجمه شاخه‌ای از جراحی‌های تخصصی مغز و اعصاب و جراحی پلاستیک است که برای بازسازی و اصلاح آسیب‌ها، ناهنجاری‌ها یا ضایعات ناشی از تروما، جراحی‌های قبلی یا بیماری‌های توموری انجام می‌شود. در این روش جراح با بهره‌گیری از تکنیک‌های پیشرفته میکروسکوپی اولتراسونیک و گاهی اندوسکوپی قادر است ضایعات پیچیده را بازسازی کرده و بافت‌های آسیب‌دیده را ترمیم کند بدون اینکه به ساختارهای حساس مانند اعصاب بینایی، شنوایی یا عروق اصلی آسیب وارد شود. جراحی ترمیمی شامل بازسازی استخوان‌ها، غضروف‌ها، پوست و بافت‌های نرم است و در بسیاری از موارد با استفاده از پیوند بافت‌های خود بدن یا ایمپلنت‌های تخصصی انجام می‌شود تا نتیجه‌ای طبیعی به دست آید. 

جراحی باز قاعده جمجمه

جراحی باز قاعده جمجمه یکی از روش‌های سنتی در درمان ضایعات و تومورهای این ناحیه است که به جراح امکان می‌دهد با ایجاد برش مستقیم و دسترسی کامل به ساختارهای جمجمه، ضایعه را با دقت برمی‌دارد. این روش برای تومورهای بزرگ، پیچیده یا عمیق که دسترسی به آن‌ها از طریق روش‌های کم‌تهاجمی دشوار است، کاربرد دارد. جراحی باز دید وسیع و کنترل دقیق روی بافت‌های حیاتی مغز و اعصاب را برای جراح فراهم می‌کند و امکان ترمیم فوری عروق و بافت‌های آسیب‌دیده را میسر می‌سازد.

آیا جراحی قاعده جمجمه خطرناک است؟

جراحی قاعده جمجمه به‌دلیل ساختارهای مهمی که در مسیر جراحی قرار دارد نیازمند دقت بسیار زیادی است. به همین دلیل این جراحی در ظاهر می‌تواند خطرناک به نظر برسد اما با استفاده از فناوری‌های پزشکی و روش‌های مدرن جراحی توسط پزشک متخصص می‌توان از خطراتی این جراحی کاهش داد. در واقع یکی از مهم‌ترین فاکتورها برای داشتن جراحی بی خطر قاعده جمجمه مهارت جراح در شناخت مسیرهای عصبی و عروقی است. جراحانی که تجربه بالایی در جراحی‌های اندوسکوپیک و میکروسکوپی قاعده جمجمه دارند، معمولا میزان عوارض جراحی را به حداقل می‌رسانند.

بیشتر بخوانید: جراحی تومور مغزی

مراقبت‌های بعد از جراحی قاعده جمجمه

دوران بعد از جراحی قاعده جمجمه بخش بسیار مهمی از فرآیند درمان است. رعایت دقیق مراقبت‌های پس از عمل به بیمار کمک می‌کند تا سریع‌تر بهبود یابد، از عوارض احتمالی جلوگیری شود و عملکرد طبیعی مغز و اعصاب حفظ گردد.

• پس از جراحی بیمار بین ۲ تا ۵ روز در بیمارستان بستری می‌شود. در این مدت تیم پزشکی وضعیت عمومی، فشار داخل جمجمه، میزان هوشیاری و عملکرد اعصاب را به دقت بررسی می‌کند.
• در برخی موارد، بیمار ممکن است ۲۴ تا ۴۸ ساعت نخست را در بخش مراقبت‌های ویژه (ICU) تحت نظر باشد تا وضعیت او بررسی شود.
• محل بخیه باید تمیز و خشک نگه داشته شود.
• از تماس مستقیم آب با زخم تا زمان ترخیص بخیه‌ها خودداری شود.
• در صورت قرمزی، تورم یا ترشح از محل جراحی باید فورا به پزشک اطلاع داده شود.
• اگر جراحی اندوسکوپیک از راه بینی بوده نباید تا چند هفته فین شدید یا عطسه با دهان بسته انجام داد.
• استفاده از اسپری سالین (نمکی) برای شست‌وشوی ملایم بینی طبق دستور پزشک مجاز است.
• پس از جراحی، بیمار باید مصرف مایعات را شروع کند و به‌تدریج رژیم نرم مانند (سوپ، پوره، کمپوت) را استفاده کند.
• مصرف مایعات فراوان به دفع سموم بدن کمک می‌کند.
• تا مدتی باید از مصرف غذاهای بسیار داغ یا تند پرهیز شود.
• در هفته‌های اول باید از خم شدن ناگهانی، بلند کردن اجسام سنگین و فعالیت‌های فیزیکی شدید پرهیز کرد.
• بیمار می‌تواند پس از چند روز پیاده‌روی سبک را آغاز کند.
• خواب کافی، استراحت در محیط آرام و بدون استرس نقش مهمی در ترمیم مغز دارد.
• پزشک داروهای خاصی را پس از عمل تجویز می‌کند که بیمار باید آن‌ها طبق دستور مصرف کند.

راه‌های تشخیص برای جراحی قاعده جمجمه

تشخیص رشد یا ناهنجاری‌هایی که در جمجمه است و نیاز به جراحی قاعده جمجمه دارد، بر اساس علائم بیمار و معاینه فیزیکی انجام می‌شود. از آنجایی که این ناحیه به طور مستقیم قابل مشاهده نیست، باید از روش‌های تصویربرداری برای بررسی و تشخیص بیماری استفاده کرد. انواع روش‌های تشخیص برای جراحی قاعده جمجمه عبارتند از: 

• MRI (تصویربرداری رزونانس مغناطیسی) 
• MRA (آنژیوگرام رزونانس مغناطیسی) 
• PET (توموگرافی گسیل پوزیترون) 
• سی‌تی اسکن (توموگرافی کامپیوتری) 
• بیوپسی 
• نوار مغز یا الکتروانسفالوگرافی

سایر روش‌های درمانی

اگرچه جراحی قاعده جمجمه بهترین و موثرترین روش برای بسیاری از تومورها و ناهنجاری‌های این ناحیه است، اما در برخی شرایط یا به عنوان مکمل جراحی، روش‌های درمانی دیگری نیز استفاده می‌شوند که می‌تواند در روند بهبودی بیمار تاثیر داشته باشند. انواع روش‌های دیگر که برای درمان قاعده جمجمه استفاده می‌شوند عبارتند از:

 رادیوتراپی (Radiation Therapy)

رادیوتراپی یا پرتودرمانی دقیق یکی از روش‌های کم‌تهاجمی درمان تومورهای قاعده جمجمه است. این روش برای برداشتن تومورهای کوچک یا با رشد آهسته که جراحی برای آن‌ها ریسک بالایی دارد استفاده می‌شود. همچنین پس از جراحی برای جلوگیری از بازگشت ضایعه نیز کاربرد دارد. رادیوتراپی برای بیماران مسن یا کسانی که شرایط عمومی مناسبی برای جراحی ندارند مناسب است و به کاهش رشد تومور و کنترل بیماری کمک خواهد کرد.

شیمی‌درمانی (Chemotherapy)

شیمی‌درمانی معمولا به‌عنوان درمان کمکی برای برخی تومورهای بدخیم یا متاستاتیک قاعده جمجمه استفاده می‌شود. این روش برای تومورهای بدخیم با رشد سریع و ترکیب با رادیوتراپی در موارد خاص کاربرد دارد. کنترل تومورهای غیرقابل جراحی و کاهش احتمال گسترش ضایعه یا شیمی درمانی قابل انجام است.

ترکیب درمان‌ها (Multimodal Therapy)

در بسیاری از بیماران، ترکیبی از روش‌ها بهترین نتیجه را می‌دهد. مثلا جراحی با رادیوتراپی را برای کاهش احتمال بازگشت تومور می‌توان استفاده کرد، جراحی با شیمی‌درمانیبرای تومورهای بدخیم بسیار کاربرد دارد و رادیوتراپی + با سایر روش‌ها در تومورهای کوچک و غیرتهاجمی می‌تواند موثر باشد.

کلام پایانی

جراحی قاعده جمجمه یکی از جراحی‌های مهم است که باید با دقت و مهارت بسیار بالایی انجام شود. انتخاب روش مناسب جراحی، آمادگی‌های لازم پیش از عمل، مراقبت‌های بعد از جراحی و استفاده از روش‌های درمان تکمیلی مانند رادیوتراپی یا شیمی‌درمانی، همگی در موفقیت درمان نقش بسیار مهمی دارند. در این خصوص می‌توانید از تجربه‌ی دکتر ابوالحسن ارتیاعی، فوق‌تخصص جراحی قاعده جمجمه کمک بگیرید. تیم حرفه‌ای دکتر ارتیاعی با استفاده از پیشرفته‌ترین تجهیزات و تکنیک‌های میکروسکوپی و اندوسکوپیک، همواره تلاش می‌کند بهترین نتیجه بالینی و سریع‌ترین بهبودی را برای بیماران فراهم کنند. برای دریافت نوبت می‌توانید با مطب ایشان تماس بگیرید.

سوالات متداول