تشنج در خواب: علت و راه‌های درمان

تشنج در خواب یکی از اختلالات نگران‌کننده‌ای است که بسیاری از افراد بدون آنکه متوجه شوند با آن درگیر هستند. این نوع تشنج می‌تواند با حرکات غیرطبیعی، بی‌قراری شبانه، گاز گرفتن زبان یا سردردهای صبحگاهی همراه باشد و اگر به‌موقع تشخیص داده نشود، می‌تواند بر کیفیت خواب، سلامت مغز و عملکرد روزانه اثر بگذارد. شناخت علائم و علت‌های تشنج شبانه اولین قدم برای درمان صحیح و جلوگیری از بروز عوارض جدی است. در این مسیر می‌توانید از تخصص و تجربه دکتر ابوالحسن ارتیاعی متخصص مغز و اعصاب کمک بگیرید ایشان نقش مهمی در تشخیص دقیق و انتخاب بهترین روش درمانی دارد. با ارزیابی‌های تخصصی، بررسی الگوی خواب و انجام تست‌های لازم امکان تشخیص زودهنگام و مدیریت موثر این اختلال فراهم می‌شود. اگر شما یا یکی از عزیزانتان علائم مشکوکی در هنگام خواب تجربه می‌کنید، می‌توانید به دکتر ابوالحسن ارتیاعی مراجعه کنید. 

تشنج‌ در خواب چیست؟ 

تشنج در خواب نوعی فعالیت غیرطبیعی و ناگهانی الکتریکی در مغز است که در هنگام خواب رخ می‌دهد و موجب بروز علائم جسمی یا رفتاری غیرارادی می‌شود. بسیاری از افراد در طول شب دچار تشنج می‌شوند، اما چون در خواب هستند، متوجه آن نمی‌شوند و تنها نشانه‌های غیرمستقیم مانند سردرد صبحگاهی، گاز گرفتن زبان، خستگی شدید یا بی‌قراری شبانه را تجربه می‌کنند. این نوع تشنج می‌تواند به‌صورت پرش‌های عضلانی، سفتی بدن، حرکات غیرعادی دست و پا، صداهای نامفهوم یا بی‌اختیاری ادرار بروز کند. تشنج‌های شبانه ممکن است تنها یک بار رخ دهند یا به‌طور مکرر تکرار شوند و در برخی افراد نشانه‌ای از صرع باشند. تشنج در خواب نه تنها کیفیت خواب را مختل می‌کند، بلکه می‌تواند روی عملکرد روزانه، حافظه، تمرکز و سلامت عمومی فرد نیز اثر بگذارد. به همین دلیل تشخیص و درمان به‌موقع آن اهمیت زیادی دارد.

علائم تشنج در خواب

تشنج در خواب اغلب بدون آگاهی فرد رخ می‌دهد و به همین دلیل شناسایی آن نسبت به تشنج‌های روزانه دشوارتر است. با این حال، وجود برخی نشانه‌ها می‌تواند احتمال وقوع تشنج شبانه را بسیار تقویت کند. علائم به دو دسته علائم حین خواب و علائم پس از بیدار شدن تقسیم می‌شوند. علائم تشنج در خواب شامل:

• تکان‌های شدید یا ناگهانی
• سفت شدن بدن
• حرکت غیرارادی دست‌ها و پاها
• پیچ‌وتاب‌های شدید یا تغییر وضعیت غیرمعمول در تخت
• ناله کردن و فریادهای کوتاه
• خرناس‌های شدید یا قطع ناگهانی تنفس برای چند ثانیه
• در برخی افراد خصوصا کودکان، تشنج شبانه می‌تواند باعث بی‌اختیاری ادرار در خواب شود.
• یکی از نشانه‌های مهم تشنج گاز گرفتن کناره یا نوک زبان است که معمولا در خواب رخ می‌دهد و فرد در هنگام صبح متوجه زخم می‌شود.
• افرادی که شب قبل دچار تشنج شده‌اند معمولا با سردرد، منگی یا عدم تمرکز از خواب بیدار می‌شوند.
• به دلیل انقباض‌های شدید شبانه، فرد ممکن است درد یا کوفتگی عضلات را بعد از بیدار شدن احساس کند.
• تشنج باعث اختلال در کیفیت خواب می‌شود و فرد با وجود خواب کافی احساس خستگی غیرطبیعی دارد.
• برخورد بدن با تخت یا تکان‌های شدید منجر به کبودی‌های نامشخص می‌شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

زمانی که اولین تشنج یا حمله شبانه رخ دهد باید به پزشک مراجعه کنید حتی اگر کوتاه و گذرا باشد. اگر حملات مکرر، کوتاه یا بلند یا با فواصل نامنظم رخ دهند بررسی دقیق برای پیشگیری و درمان آن لازم است. همچنین زمانی که فرد با علائمی مانند افتادن، گاز گرفتن زبان یا آسیب به اندام‌ها در طول تشنج روبه رو شود باید فورا به پزشک مراجعه کنید زیرا این شرایط می‌تواند باعث آسیب به مغز شود. اگر فردی داروی ضدصرع مصرف می‌کند و به هر دلیلی قصد قطع آن را دارد، باید حتما زیر نظر پزشک باشد تا از تشنج‌های ناشی از قطع دارو جلوگیری شود. در کل، هر تشنج شبانه غیرمنتظره یا غیرعادی باید توسط پزشک متخصص مغز و اعصاب بررسی شود تا تشخیص دقیق، علت زمینه‌ای و درمان مناسبی برای آن انتخاب شود.

بیشتر بخوانید: تشنج بعد از سکته مغزی

انواع تشنج در خواب

تشنج در خواب انواع مختلفی دارد که در صورت بروز باید توسط پزشک معاینه و بررسی شود تا به طور دقیق نوع آن مشخص شود. برخی از مهم‌ترین انواع تشنج در خواب که می‌توان به آن اشاره کرد عبارتند از:

صرع لوب فرونتال

صرع لوب فرونتال نوعی صرع است که منشا آن در بخش پیشانی مغز قرار دارد و یکی از ویژگی‌های شاخص آن بروز تشنج در هنگام خواب است. این تشنج‌ها معمولا کوتاه، ناگهانی و تکرارشونده هستند و می‌توانند با علائمی مانند حرکات غیرعادی اندام‌ها، وضعیت‌ بدن شبیه به سفتی یا پیچ‌خوردگی، فریاد یا صداهای ناگهانی، پریدن از خواب و حتی رفتارهای شبیه خواب‌گردی همراه باشند. چون این تشنج‌ها معمولا در خواب رخ می‌دهند، ممکن است فرد خودش متوجه آن‌ها نشود و معمولا اطرافیان متوجه حرکات غیرطبیعی می‌شوند. علت بروز این نوع از صرع می‌تواند ژنتیکی، ساختاری (مثل اسکار مغزی) یا بدون دلیل مشخص باشد. تشخیص قطعی با نوار مغزی (EEG) در زمان خواب و MRI انجام می‌شود. 

صرع میوکلونیک نوجوانان 

صرع میوکلونیک نوجوانان (Juvenile Myoclonic Epilepsy – JME) معمولا در سنین نوجوانی (۱۲ تا ۱۸ سال) آغاز می‌شود. ویژگی اصلی آن بروز حرکات میوکلونیک است. یعنی پرش‌های ناگهانی و غیرارادی عضلات که معمولا صبح بعد از بیدار شدن بیشتر دیده می‌شوند. محرک‌هایی مانند کم‌خوابی، خستگی، مصرف الکل، نورهای چشمک‌زن و استرس می‌توانند حملات را تشدید کنند. درمان اصلی JME استفاده‌ی طولانی‌مدت از داروهای ضدصرع مانند والپروات، لوتیراستام یا لاموتریژین است.

صرع خوش‌خیم رولاندیک

صرع خوش‌خیم رولاندیک که با نام صرع کانونی خوش‌خیم کودکان با امواج میدوزگین (BECTS) نیز شناخته می‌شود، معمولا در سنین ۳ تا ۱۳ سال آغاز می‌شود. این نوع صرع از ناحیه رولاندیک مغز (قسمت مرکزی مسئول حرکات و احساسات صورت و دهان) شروع می‌شود و اغلب حملات در هنگام خواب یا درست قبل از بیدار شدن رخ می‌دهند. نشانه‌های معمول شامل بی‌حسی یا گزگز نیمه‌ی دهان و چانه، اختلال در تکلم، ریزش بزاق و حرکات پرشی محدود در صورت یا یک سمت بدن است. 

تشنج تونیک کلونیک

تشنج تونیک کلونیک با از دست رفتن هوشیاری و حرکات شدید تمام بدن همراه است. در مرحله تونیک عضلات بدن به‌طور ناگهانی سفت می‌شوند. سپس وارد مرحله تکان‌های ریتمیک و تکرارشونده اندام‌ها می‌شود. بعد از پایان تشنج، فرد معمولا گیج، خواب‌آلود، خسته یا سردرد‌ است و ممکن است چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشد تا کاملا به حالت طبیعی برگردد.

علت بروز تشنج در خواب

تشنج هنگام خواب در کودکان و بزرگسالان می‌تواند بسیار نگران‌کننده باشد. اما در بسیاری از موارد دارای علت‌های مشخص و قابل درمان است. خواب عمیق و تغییرات الکتریکی مغز در انسان می‌تواند زمینه بروز این نوع تشنج را فراهم کند. مهم‌ترین عوامل بروز تشنج کودکان و بزرگسالان  در خواب شامل:

صرع (Epilepsy)

صرع (Epilepsy) یکی از شایع‌ترین علت‌های تشنج شبانه است. در بسیاری از انواع صرع، فعالیت غیرطبیعی سلول‌های عصبی در مغز هنگام خواب افزایش می‌یابد یا الگوی خواب برخی افراد باعث تحریک کانون صرع می‌شود. به همین دلیل، در بعضی بیماران حملات فقط یا بیشتر در طول خواب یا هنگام به‌خواب‌رفتن/بیدارشدن رخ می‌دهند.

کم‌خوابی و اختلال ریتم خواب

کم‌خوابی و اختلال در ریتم خواب می‌توانند به‌طور مستقیم احتمال تشنج شبانه را افزایش دهند. زیرا خواب ناکافی یا نامنظم باعث بی‌ثباتی فعالیت الکتریکی مغز و کاهش آستانه بروز تشنج می‌شود. در خواب عمیق، مغز برای بازتنظیم و آرام‌سازی شبکه‌های عصبی نیاز به ریتم منظم دارد. اما وقتی فرد کم‌خواب است یا ساعت خوابش مرتب تغییر می‌کند، این الگو به‌هم می‌ریزد و نورون‌ها بیش‌فعال و تحریک‌پذیر می‌شوند. در نتیجه احتمال فعال‌شدن کانون‌های تشنجی، هنگام به‌خواب‌رفتن یا نیمه‌شب بیشتر می‌شود. به همین دلیل در افراد مستعد صرع یا کسانی که سابقه تشنج دارند، حتی چند ساعت کم‌خوابی می‌تواند محرکی قوی برای بروز تشنج شبانه باشد.

مصرف الکل و مواد محرک

مصرف الکل و مواد محرک می‌تواند نقش مهمی در افزایش احتمال تشنج داشته باشد. الکل ابتدا فعالیت مغز را کند می‌کند، اما پس از چند ساعت به‌خصوص هنگام خواب باعث اختلال شدید در ریتم خواب، بی‌ثباتی الکتریکی مغز و افت ناگهانی سطح مواد شیمیایی عصبی می‌شود. این تغییرات می‌توانند آستانه تشنج را کاهش داده و زمینه را برای تشنج شبانه فراهم کنند. مواد محرک مانند کوکائین، آمفتامین، مت‌آمفتامین و حتی مصرف زیاد کافئین نیز با افزایش شدید. در افرادی که صرع دارند، مصرف الکل یا محرک‌ها حتی در مقدار کم می‌تواند کنترل تشنج را مختل کند، کیفیت خواب را پایین بیاورد و محرک مستقیم تشنج در خواب یا بلافاصله پس از آن باشد.

اختلالات متابولیک و الکترولیتی

اختلالات متابولیک و الکترولیتی برای تعادل مواد شیمیایی و یون‌های اصلی بدن و عملکرد طبیعی سلول‌های عصبی ضروری است. زمانی که این مواد از محدوده طبیعی خود خارج شوند، تحریک‌پذیری نورون‌ها افزایش می‌یابد و مغز دچار بی‌ثباتی الکتریکی می‌شود. این شرایط می‌تواند مستقیما منجر به تشنج شبانه شود. کاهش یا افزایش شدید سدیم، کاهش کلسیم، اختلال در پتاسیم، کمبود منیزیم و نوسانات شدید قند خون (هیپو یا هیپرگلیسمی) از شایع‌ترین اختلالاتی هستند که چنین اثری دارند. این مشکلات معمولا ناشی از کم‌آبی، بیماری‌های کلیوی، مشکلات غدد، مصرف برخی داروها، استفراغ یا اسهال شدید، یا رژیم‌های نامتعادل هستند.

 ضایعات یا آسیب‌های مغزی

هر نوع تغییر ساختاری در مغز مثل ضایعات ناشی از سکته، تومور، خونریزی، ضربه شدید، عفونت یا التهاب مغزی می‌تواند باعث فعالیت غیرطبیعی و نامنظم نورون‌ها شود. این نواحی آسیب‌دیده معمولا به‌عنوان کانون‌های تشنجی عمل می‌کنند و حتی در زمان خواب نیز می‌توانند موجب تشنج شبانه شوند. شدت و نوع تشنج بستگی به محل و وسعت آسیب دارد. برای مثال ضایعه در لوب فرونتال باعث حرکات غیرمعمول شبانه می‌شود، در حالی که ضایعه ژنرالیزه می‌تواند تشنج تونیک کلونیک ایجاد کند. علاوه بر این آسیب‌های مغزی می‌توانند ریتم طبیعی خواب و بازتوانی نورون‌ها را مختل کنند، که خود یک عامل تشدیدکننده تشنج شبانه است. 

آپنه خواب (قطع تنفس در خواب)

 داروها و قطع ناگهانی آن‌ها

بسیاری از داروهای ضدصرع یا داروهای دیگر (مثل برخی آرام‌بخش‌ها یا داروهای روان‌پزشکی) با تنظیم فعالیت الکتریکی مغز و افزایش آستانهٔ تشنج عمل می‌کنند. وقتی مصرف این داروها ناگهانی قطع یا دوز آن‌ها کاهش پیدا کند، اثر محافظتی از بین می‌رود و نورون‌ها به سرعت دچار تحریک‌پذیری و تخلیهٔ غیرطبیعی می‌شوند، که می‌تواند منجر به تشنج، به‌ویژه در شب یا هنگام خواب شود. علاوه بر قطع دارو، برخی داروها خود باعث تشنج می‌شوند مخصوصا اگر در دوز بالا مصرف شوند یا با سایر داروها تداخل داشته باشند.

چگونه تشنج در خواب تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص تشنج در خواب به دلیل اینکه فرد هنگام حمله هوشیاری ندارد یا متوجه آن نمی‌شود، نیازمند ترکیبی از شرح حال دقیق، نوار مغزی و تصویربرداری مغزی است. با بررسی‌های کامل و جامع می‌توان علت و نوع آن را تشخیص داد. روش‌های اصلی تشخیص تشنج در خواب عبارتند از:

• شرح حال بیمار: خانواده و اطرافیان معمولا اولین کسانی هستند که حرکات غیرطبیعی، پرش‌ها، فریادها یا رفتارهای عجیب فرد در خواب را مشاهده کنند. ثبت تاریخچه دقیق حملات، زمان بروز، طول و تکرار آن‌ها بسیار مهم است.
• نوار مغزی (EEG) در خواب: ثبت EEG حین خواب یا EEG طولانی مدت و ویدئویی شانس تشخیص فعالیت غیرطبیعی مغز و کانون‌های تشنجی را افزایش می‌دهد.
• تصویربرداری مغزی (MRI/CT): برای بررسی علت ساختاری مانند ضایعات، اسکار یا تومور استفاده می‌شود. MRI حساسیت بیشتری دارد و معمولا ترجیح داده می‌شود.
• مطالعات خواب (Polysomnography) در موارد مشکوک: اگر شک به اختلال خواب دیگر مانند آپنه یا پاراسومنیا باشد، آزمایش کامل خواب انجام می‌شود تا تشخیص دقیق‌تر صورت گیرد.

روش‌های درمان تشنج در خواب

درمان تشنج در خواب بستگی به علت زمینه‌ای، نوع تشنج و شدت حملات دارد و معمولا ترکیبی از دارو و اصلاح سبک زندگی است. برخی از مهم‌ترین روش‌های درمان تشنج در خواب که مورد استفاده قرار می‌گیرند عبارتند از:

داروهای ضدصرع (AEDs)

اصلی‌ترین روش درمان تشنج شبانه، مصرف داروهای ضدصرع است. نوع دارو بسته به نوع تشنج و ویژگی‌های بیمار انتخاب می‌شود که برای تشنج‌های کانونی یا لوب فرونتال از لوتیراستام، کاربامازپین و اوکس‌کاربازپین و برای تشنج ژنرالیزه والپروات، لوتیراستام و لاموتریژین استفاده می‌شود. مصرف منظم دارو تحت نظر پزشک بسیار مهم است، زیرا قطع ناگهانی دارو می‌تواند حملات را تشدید کند.

اصلاح سبک زندگی

خواب منظم و کافی باعث کاهش تحریک‌پذیری مغز می‌شود و پرهیز از الکل و مواد محرک می‌توانند آستانه تشنج را کاهش دهند. همچنین مدیریت استرس و اضطراب و استفاده از تکنیک‌های آرام‌سازی، یوگا یا مدیتیشن می توانند بسیار موثر و کمک کننده باشند.

درمان بیماری زمینه‌ای

درمان آپنه خواب با استفاده از CPAP یا اصلاح سبک زندگی، اختلالات متابولیک و الکترولیتی اصلاح کم‌آبی، سدیم، کلسیم یا قند خون و درمان ضایعات یا آسیب‌های مغزی با جراحی یا مصرف دارو می‌تواند از بروز تشنج در خواب جلوگیری کند.

درمان‌های پیشرفته 

درمان پیشرفته تشنج شامل جراحی تشنج کانونی در بیمارانی است که به دارو پاسخ نمی‌دهند. در این شرایط با تحریک عصب واگ یا تحریک مغزی عمیق می‌توان تا حد زیادی این نوع از تشنج را تحریک کرد. 

جلوگیری از بروز تشنج در خواب

پیشگیری از تشنج‌های شبانه تا حد زیادی امکان‌پذیر است، به‌خصوص اگر علت تشنج مشخص شده باشد و فرد تحت نظر متخصص مغز و اعصاب درمان شود. رعایت نکات زیر به کنترل فعالیت الکتریکی مغز، بهبود کیفیت خواب و کاهش احتمال بروز تشنج کمک می‌کند:

• مصرف منظم داروهای ضدتشنج: اگر فرد مبتلا به صرع یا سابقه تشنج است. مصرف دقیق و منظم داروها مهم‌ترین قدم برای جلوگیری از تشنج شبانه است. قطع یا فراموشی دارو می‌تواند محرک اصلی تشنج در خواب باشد.
• داشتن برنامه خواب منظم: از خوابیدن دیرهنگام و بی‌نظمی در الگوی خواب پرهیز کنید. کمبود خواب یکی از قوی‌ترین محرک‌های تشنج، به‌خصوص در شب است.
• کاهش استرس: استرس فعالیت الکتریکی مغز را افزایش می‌دهد. روش‌های موثر شامل تنفس عمیق، مدیتیشن و دوش آب گرم می‌تواند بسیار موثر باشد.
• پرهیز از الکل و مواد مخدر: الکل و مواد مخدر و برخی مواد انرژی‌زا می‌توانند فعالیت مغز را مختل کرده و به‌خصوص هنگام خواب باعث تشنج شوند. 
• درمان مشکلات زمینه‌ای: برخی بیماری‌ها مانند آپنه خواب، کاهش قند خون و کمبود کلسیم یا سدیم می‌توانند باعث تشنج شبانه شوند. 
• اجتناب از خستگی شدید: ورزش شدید در ساعات پایانی روز، کار سنگین ذهنی یا جسمی و ساعات طولانی بیداری می‌تواند مغز را تحریک کرده و احتمال تشنج را افزایش دهد.
• پیگیری پزشکی منظم: ویزیت‌های دوره‌ای با متخصص مغز و اعصاب برای تنظیم دارو، بررسی وضعیت خواب و رسیدگی به عوامل محرک ضروری است. پزشک می‌تواند با انجام EEG، تست خواب یا تصویربرداری علت تشنج‌ها را مشخص و درمان را دقیق‌تر تنظیم کند.
• رژیم غذایی مناسب: تامین مواد مغذی ضروری مثل منیزیم و ویتامین B در برخی افراد رژیم غذایی مناسب نقش مهمی در کاهش تشنج دارد.

بیشتر بخوانید: چگونه تشنج را کنترل کنیم؟

عوارض تشنج در خواب

تشنج در خواب می‌تواند علاوه بر خود حمله، عوارض متعددی بر سلامت جسمی و روانی فرد ایجاد کند، مخصوصا اگر مکرر یا کنترل‌نشده باشد. در ادامه می‌توانید به طور دقیق با انواع عوارض تشنج در خواب آشنا شوید:

آیا تشنج در خواب باعث مرگ می‌شود؟

بله، در موارد خاص تشنج در خواب می‌تواند منجر به مرگ شود، اما این اتفاق نادر است و معمولا در افرادی که صرع کنترل‌نشده دارند رخ می‌دهد. وقتی تشنج بیش از ۵ دقیقه طول بکشد یا پشت سر هم رخ دهد، می‌تواند موجب اختلال شدید تنفسی و قلبی و افزایش خطر مرگ شود. در بیشتر بیماران، کنترل مناسب تشنج و رعایت نکات ایمنی می‌تواند ریسک مرگ ناشی از تشنج در خواب را بسیار کاهش دهد.

کلام پایانی

تشنج در خواب می‌تواند تجربه‌ای ترسناک برای فرد و اطرافیان باشد. اما نکته مهم این است که در بیشتر موارد قابل مدیریت و درمان است. شناخت دقیق علل، مانند صرع، اختلالات خواب، مشکلات متابولیک یا عوامل محرک محیطی، پایه‌ای‌ترین قدم در پیشگیری از عوارض جدی است. با پیگیری منظم درمان، مصرف صحیح داروهای ضدتشنج و رعایت سبک زندگی سالم، می‌توان خطر تشنج شبانه و پیامدهای آن را به حداقل رساند. مراجعه به متخصص مغز و اعصاب و دریافت مشاوره تخصصی مخصوصا در موارد تشنج مکرر یا شدید، می‌تواند به شما کمک کند تا علت آن را پیدا کنید و درمان مناسبی را برای تشنج انتخاب کنید.

سوالات متداول